Trái phiếu là gì?

Trái phiếu là một khoản vay được chuẩn hoá thành giấy tờ mua bán được. Bạn đưa tiền cho tổ chức phát hành — doanh nghiệp, ngân hàng hoặc Chính phủ — và nhận lại ba cam kết: lãi suất (coupon) trả định kỳ, kỳ hạn, và gốc hoàn trả khi đáo hạn. Bạn là chủ nợ, không phải chủ sở hữu: công ty lãi gấp mười lần kế hoạch thì bạn vẫn nhận đúng phần lãi ghi trên hợp đồng, không hơn.

Vì sao lãi suất trái phiếu cao hơn gửi tiết kiệm

Vì rủi ro không giống nhau. Tiền gửi ngân hàng có bảo hiểm tiền gửi và cả hệ thống giám sát phía sau; trái phiếu doanh nghiệp thì phụ thuộc vào đúng một thứ — doanh nghiệp đó có trả được nợ hay không. Lãi suất chào 12–14%/năm trong khi ngân hàng trả 5–6% không phải là món hời tự nhiên: chênh lệch đó chính là giá của rủi ro, và người mua là bên gánh. Trái phiếu Chính phủ nằm ở đầu kia của thang: lãi thấp nhất vì rủi ro thấp nhất.

Ba thứ phải đọc trước khi mua

Ai phát hành — công ty đang kinh doanh thật hay công ty dự án mới lập, có báo cáo tài chính kiểm toán không. Tiền dùng làm gì — bản công bố phải nói rõ mục đích. Tài sản bảo đảm — có hay không, nếu có thì là gì và định giá bởi ai; “bảo đảm bằng cổ phiếu của chính công ty phát hành” là loại bảo đảm yếu, vì cổ phiếu mất giá đúng lúc doanh nghiệp gặp khó.

Ở Việt Nam, trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ chỉ được chào bán cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp — điều kiện xác định theo quy định pháp luật. Nếu ai đó mời bạn “gói tiết kiệm lãi cao” mà thực chất là trái phiếu riêng lẻ và lách điều kiện này, đó là dấu hiệu cần dừng lại.

Giá trái phiếu cũng lên xuống

Nhiều người tưởng mua trái phiếu là giữ tới đáo hạn, giá cố định. Thực ra trái phiếu cũng sang tay được, và giá của nó đi ngược lãi suất thị trường: khi lãi suất chung tăng, trái phiếu cũ trả lãi thấp trở nên kém hấp dẫn nên rớt giá; lãi suất giảm thì ngược lại. Bán trước hạn vì thế có thể lỗ dù tổ chức phát hành vẫn trả nợ đầy đủ.

Với người đi làm

Trái phiếu là kênh thường được giới thiệu như “an toàn hơn cổ phiếu”. Câu đó đúng trong nhóm phát hành uy tín và sai hoàn toàn với trái phiếu của doanh nghiệp yếu — thứ tự xếp hàng khi phá sản có ưu ái chủ nợ, nhưng doanh nghiệp mất khả năng trả nợ thì quyền ưu tiên trên giấy không biến thành tiền. Nguyên tắc cũ vẫn đúng: lãi suất cao bất thường là thông tin về rủi ro, không phải phần thưởng.