Công ty cổ phần là gì?

Công ty cổ phần là loại hình doanh nghiệp có vốn điều lệ chia thành các phần bằng nhau gọi là cổ phần. Người sở hữu cổ phần gọi là cổ đông, có thể là cá nhân hoặc tổ chức, và cũng chỉ chịu trách nhiệm về nợ của công ty trong phạm vi số vốn đã góp. Công ty cổ phần phải có số cổ đông tối thiểu theo luật và không giới hạn số lượng tối đa.

Điểm làm nên sức mạnh của mô hình này là quyền phát hành cổ phần: công ty có thể bán cổ phần mới để gọi vốn thay vì chỉ đi vay. Đó là lý do gần như mọi doanh nghiệp muốn lớn nhanh, gọi vốn từ quỹ đầu tư hoặc niêm yết trên sàn chứng khoán đều phải ở hình thức công ty cổ phần.

Cổ phần đổi chủ dễ hơn phần vốn góp

Cổ phần về nguyên tắc được tự do chuyển nhượng, nên một cổ đông rời đi không làm xáo trộn hoạt động của công ty — người mua chỉ thay chỗ người bán trong sổ cổ đông. Đây là khác biệt lớn so với công ty TNHH, nơi bán phần vốn góp phải chào cho thành viên còn lại trước.

Có hai ngoại lệ đáng biết. Thứ nhất, cổ phần của cổ đông sáng lập bị hạn chế chuyển nhượng trong những năm đầu sau khi thành lập. Thứ hai, điều lệ công ty có thể đặt thêm điều kiện riêng, và với công ty chưa đại chúng thì việc mua bán vẫn phải qua thủ tục nội bộ chứ không dễ như mua cổ phiếu trên sàn.

Ai thực sự ra quyết định

Bộ máy của công ty cổ phần nhiều tầng hơn TNHH: đại hội đồng cổ đông là cơ quan quyết định cao nhất, hội đồng quản trị quản lý và quyết định thay mặt cổ đông giữa hai kỳ họp, còn giám đốc hoặc tổng giám đốc điều hành công việc hằng ngày. Người ký hợp đồng lao động với bạn là người đại diện theo pháp luật — có thể là chủ tịch hội đồng quản trị hoặc tổng giám đốc, tuỳ điều lệ.

Với người đi làm, cấu trúc đó giải thích một chuyện hay gặp: quyết định về ngân sách tuyển dụng, tái cơ cấu hay bán mảng kinh doanh thường không nằm ở cấp bạn tiếp xúc, mà ở hội đồng quản trị hoặc đại hội đồng cổ đông — và những quyết định đó có lịch họp riêng, thường theo quý hoặc theo năm.

Cổ phần trong gói đãi ngộ

Vì có cổ phần để chia, công ty cổ phần là nơi bạn có thể gặp ESOP — chương trình phát hành cổ phần cho người lao động — hoặc thưởng bằng cổ phiếu. Trước khi quy đổi phần này thành tiền trong đầu, cần hỏi rõ ba điều: cổ phần của pháp nhân nào, điều kiện làm việc bao lâu mới được nhận, và có bị hạn chế chuyển nhượng trong bao lâu.

Cũng đừng đánh đồng “công ty cổ phần” với “công ty niêm yết”. Phần lớn công ty cổ phần ở Việt Nam chưa lên sàn; cổ phần của họ không có giá thị trường công khai, nên giá trị của phần thưởng bằng cổ phần khó xác định hơn nhiều so với công ty đã niêm yết.