Chứng khoán phái sinh là gì?

Phái sinh không phải một loại cổ phiếu mà là hợp đồng đặt trên một tài sản khác, gọi là tài sản cơ sở. Giá hợp đồng “phái sinh” từ giá tài sản đó — cơ sở tăng thì hợp đồng mua tăng theo. Bạn không sở hữu gì của doanh nghiệp: cái bạn nắm là một thoả thuận về giá trong tương lai.

Ở Việt Nam, phái sinh gần như đồng nghĩa với VN30

Sản phẩm giao dịch sôi động nhất là hợp đồng tương lai chỉ số VN30 — chỉ số gồm 30 cổ phiếu vốn hoá lớn, thanh khoản cao trên HOSE. Ngoài ra có hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ nhưng gần như chỉ tổ chức tham gia. Khi ai đó nói “chơi phái sinh”, trong bối cảnh Việt Nam gần như chắc chắn là VN30.

Bốn điểm khác cổ phiếu, và cả bốn đều quan trọng

Ký quỹ thay vì trả đủ tiền: bạn chỉ nộp một phần giá trị hợp đồng, phần còn lại là đòn bẩy sẵn có trong sản phẩm. Lãi lỗ tính hằng ngày: cuối mỗi phiên, khoản chênh được cộng/trừ thẳng vào tài khoản ký quỹ; thiếu thì phải nộp bổ sung ngay hôm sau. Bán trước mua sau được: dự đoán thị trường giảm cũng kiếm lời được, điều không làm được với cổ phiếu thường. Mua bán trong ngày: mở và đóng vị thế cùng phiên, không phải chờ thanh toán như cổ phiếu.

Đáo hạn — thứ người mới hay quên

Mỗi hợp đồng có tháng đáo hạn, và ngày giao dịch cuối cùng là thứ Năm thứ ba của tháng đáo hạn. Đến hạn, hợp đồng tất toán bằng tiền theo chỉ số đóng cửa, không có chuyện giao nhận cổ phiếu. Quanh phiên đáo hạn, biến động thường mạnh hơn bình thường vì các bên đóng vị thế cùng lúc — nếu bạn giữ cổ phiếu cơ sở, đây là lý do giá VN30 có thể giật mà không có tin gì mới.

Vì sao nó không dành cho phần lớn nhà đầu tư cá nhân

Đòn bẩy nằm sẵn trong sản phẩm, lãi lỗ chốt theo ngày, và thị trường mở/đóng vị thế trong vài phút. Ba thứ đó cộng lại nghĩa là một nhận định sai không có thời gian để đúng lại — khác hẳn cổ phiếu, nơi bạn có thể chờ doanh nghiệp cải thiện qua vài quý. Phái sinh sinh ra để phòng ngừa rủi ro cho danh mục lớn; dùng nó để đặt cược ngắn hạn là dùng sai công cụ.