UX/UI là gì?

UX — User Experience, trải nghiệm người dùng — quan tâm tới việc sản phẩm có dễ dùng, hữu ích và mượt mà hay không: luồng thao tác, cấu trúc thông tin, cảm giác khi sử dụng. UI — User Interface, giao diện người dùng — là phần nhìn thấy: màu sắc, bố cục, font chữ, nút bấm.

Một sản phẩm tốt cần cả hai: UI đẹp nhưng UX kém thì khó dùng; UX tốt mà UI thô thì thiếu hấp dẫn. Vị trí phổ biến: UX/UI Designer, Product Designer.

Quy trình làm UX: từ vấn đề tới bản thiết kế

UX không bắt đầu ở phần mềm thiết kế mà ở câu hỏi "người dùng đang vướng gì". Một quy trình rút gọn nhưng đủ dùng gồm: tìm hiểu (phỏng vấn người dùng, xem số liệu sử dụng, nghe phản hồi từ bộ phận chăm sóc khách hàng), xác định vấn đề (viết ra đúng một câu vấn đề cần giải), phác thảo luồng màn hình ở dạng khung xám, làm bản mẫu bấm được, kiểm thử với vài người dùng thật, rồi mới hoàn thiện giao diện.

Bước hay bị cắt nhất là kiểm thử với người dùng, vì tưởng tốn kém. Thực tế chỉ cần năm người và một buổi chiều là đã lộ ra phần lớn chỗ tắc — miễn là để họ tự thao tác và mình im lặng quan sát, thay vì giải thích hộ. Người thiết kế giải thích được cách dùng không chứng minh gì cả; giao diện phải tự giải thích.

UI: những quyết định nhỏ tạo ra cảm giác chuyên nghiệp

Phần giao diện nhìn thấy được dựa trên vài nguyên tắc lặp đi lặp lại. Hệ thống nhất quán: một thang khoảng cách, một bộ cỡ chữ, một bảng màu có vai trò rõ ràng — màu chính để hành động, màu cảnh báo cho lỗi, phần còn lại trung tính. Thứ bậc thị giác: mắt người phải biết nhìn vào đâu trước, nên trên mỗi màn hình chỉ nên có một hành động chính. Khoảng trắng không phải chỗ bỏ phí mà là công cụ nhóm thông tin.

Thêm một tiêu chí ngày càng quan trọng là khả năng truy cập: độ tương phản chữ nền đủ cao, vùng chạm đủ lớn trên điện thoại, không dùng riêng màu sắc để truyền đạt thông tin, có nhãn cho trình đọc màn hình. Đây không chỉ là chuyện dành cho người khiếm thị — màn hình ngoài nắng, mạng chậm và ngón tay cái đều hưởng lợi từ những nguyên tắc đó.

Nghề UX/UI ở Việt Nam và hồ sơ nhà tuyển dụng muốn thấy

Chức danh thường gặp gồm UI Designer (nghiêng về giao diện), UX Designer (nghiêng về nghiên cứu và luồng), Product Designer (làm cả hai, tham gia bàn về sản phẩm), và ở công ty lớn có thêm UX Researcher hoặc UX Writer. Công cụ phổ biến là Figma, kèm khả năng làm việc với hệ thống thiết kế dùng chung.

Điều nhà tuyển dụng đọc trong portfolio không phải ảnh màn hình đẹp, mà là câu chuyện đằng sau: vấn đề ban đầu là gì, bạn tìm hiểu ra sao, đã cân nhắc những phương án nào và vì sao chọn phương án này, kết quả đo được thế nào. Một dự án trình bày đủ mạch đó có sức thuyết phục hơn mười dự án chỉ có hình. Nếu chưa có dự án thật, hãy chọn một ứng dụng đang dùng, chỉ ra một vấn đề cụ thể và trình bày cách chữa theo đúng mạch trên.

Ví dụ: chữa một biểu mẫu đăng ký bị bỏ giữa chừng

Số liệu cho thấy nhiều người mở biểu mẫu đăng ký nhưng không hoàn tất. Phản xạ thường gặp là đổi màu nút cho nổi hơn. Cách làm theo hướng UX là xem người dùng dừng ở trường nào: hoá ra phần lớn rơi rụng ở ô mật khẩu, nơi yêu cầu được viết bằng một dòng chữ xám nhỏ và chỉ báo lỗi sau khi bấm gửi — người dùng thử ba lần rồi bỏ.

Bản sửa không cần thiết kế lại cả trang: hiện yêu cầu mật khẩu ngay từ đầu dưới dạng danh sách tự đánh dấu khi đạt, kiểm tra ngay lúc gõ thay vì lúc gửi, cho phép hiện mật khẩu, bỏ hai trường không bắt buộc và chuyển sang hỏi sau khi đăng ký xong. Sau đó đo lại đúng chỉ số ban đầu để biết có thật sự tốt hơn không. Đây là hình mẫu của công việc UX hằng ngày: vấn đề cụ thể, quan sát thay vì phỏng đoán, sửa nhỏ, đo lại.