Lạm phát là gì?

Lạm phát là việc mặt bằng giá chung của hàng hoá và dịch vụ tăng lên theo thời gian. Nói cách khác: tiền mất giá. Một tô phở 40.000 đồng năm nay, sang năm 44.000 đồng — vẫn là tô phở đó, nhưng đồng tiền của bạn nhỏ đi. Lạm phát không phải là một mặt hàng nào đó đắt lên (đó có thể chỉ là mất mùa hay đứt nguồn cung); nó là xu hướng chung của cả rổ hàng hoá.

Đo bằng gì

Ở Việt Nam, thước đo phổ biến nhất là CPI — chỉ số giá tiêu dùng, công bố hằng tháng. Cơ quan thống kê theo dõi giá của một rổ hàng hoá dịch vụ đại diện cho chi tiêu hộ gia đình (lương thực thực phẩm, nhà ở, điện nước, giao thông, giáo dục, y tế…) rồi tính mức tăng so với kỳ gốc. Quốc hội giao chỉ tiêu kiểm soát lạm phát cho từng năm — những năm gần đây quanh mức 4–4,5%.

Một lưu ý khi đọc con số: CPI là bình quân của rổ chung, còn rổ chi tiêu của mỗi nhà một khác. Người ở trọ trong thành phố cảm nhận giá thuê nhà; gia đình có con nhỏ cảm nhận học phí và sữa. Vì thế “lạm phát 4%” hoàn toàn có thể đi cùng cảm giác giá tăng mạnh hơn nhiều — không phải ai đó bịa số, mà là rổ hàng của bạn khác rổ bình quân.

Nó ăn vào lương của bạn thế nào

Đây là chỗ lạm phát chạm trực tiếp tới người đi làm. Tăng lương 5% trong năm lạm phát 4% nghĩa là thu nhập thực của bạn chỉ khá hơn khoảng 1%. Giữ nguyên lương trong một năm lạm phát 4% là giảm lương thật 4% dù con số trên bảng lương không đổi. Khi thương lượng lương, mức tăng đáng bàn là mức tăng sau khi trừ lạm phát — và đó cũng là lập luận dùng được: chi phí sinh hoạt là dữ kiện khách quan, không phải nguyện vọng cá nhân.

Và tiền tiết kiệm

Lãi suất thực ≈ lãi suất ngân hàng trả − lạm phát. Gửi tiết kiệm 5%/năm trong năm lạm phát 4% thì sức mua chỉ tăng khoảng 1%. Nếu lãi suất huy động xuống thấp hơn lạm phát, tiền gửi vẫn mất giá, chỉ mất chậm hơn để tiền mặt trong ví. Bạn có thể đối chiếu mức lãi các ngân hàng đang niêm yết ở trang lãi suất tiết kiệm để tự tính phần thực nhận.

Vì sao nhà nước không ép lạm phát về 0

Vì mức 0 nằm sát giảm phát — giá giảm kéo dài, người tiêu dùng hoãn mua vì chờ rẻ hơn, doanh nghiệp giảm sản xuất rồi cắt việc làm. Một mức lạm phát thấp và ổn định được coi là dấu hiệu nền kinh tế đang chạy; thứ đáng sợ là lạm phát cao và khó đoán, vì lúc đó không ai lập được kế hoạch — kể cả doanh nghiệp lẫn người làm công.