Probation (thử việc) là gì?

Probation (thử việc) là giai đoạn đầu khi nhận việc, để cả hai bên đánh giá mức độ phù hợp. Theo Bộ luật Lao động Việt Nam, thời gian thử việc tối đa tuỳ tính chất công việc (ví dụ tối đa 60 ngày với công việc cần trình độ cao đẳng trở lên), và lương thử việc ít nhất bằng 85% lương chính thức.

Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền chấm dứt mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Kết thúc thử việc đạt yêu cầu thì ký hợp đồng lao động chính thức.

Thời gian tối đa tuỳ tính chất công việc

Luật đặt trần khác nhau theo yêu cầu chuyên môn của vị trí: dài nhất áp cho người quản lý doanh nghiệp, kế đến là công việc cần trình độ cao đẳng trở lên (tối đa 60 ngày), rồi tới công việc cần trình độ trung cấp hoặc công nhân kỹ thuật, và ngắn nhất là các công việc còn lại. Chỉ được thử việc một lần cho một công việc — công ty không được cho thử việc lần hai ở cùng vị trí, cũng không được nối hai lần thử việc để kéo dài thời gian.

Ngoài ra, hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng thì không áp dụng thử việc.

Lương thử việc và các quyền đi kèm

Tiền lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó theo quy định hiện hành. Điều hay bị hiểu sai: 85% tính trên lương của chính công việc ấy, không phải 85% của một con số nào khác thấp hơn — nên hãy hỏi rõ mức lương chính thức trước, rồi mới bàn tới lương thử việc.

Về bảo hiểm, điểm mấu chốt là bạn đang ký loại giấy tờ gì. Nếu nội dung thử việc được ghi thẳng trong hợp đồng lao động thì bạn thuộc diện tham gia bảo hiểm bắt buộc như bình thường. Nếu ký một hợp đồng thử việc riêng thì thời gian đó thường không thuộc diện tham gia. Đây là câu đáng hỏi ngay từ đầu, vì nó ảnh hưởng tới quá trình đóng liên tục của bạn.

Kết thúc thử việc: ai phải làm gì

Khi hết thời gian thử việc, người sử dụng lao động phải thông báo kết quả. Đạt thì tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã giao kết, hoặc ký hợp đồng chính thức. Trên thực tế, rất nhiều nơi để trôi mốc này: hết hạn thử việc mà không ai nói gì, bạn vẫn đi làm bình thường. Đừng ngại hỏi — một câu nhắn lịch sự với quản lý hoặc nhân sự về việc chốt kết quả và ký hợp đồng là hoàn toàn hợp lý.

Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền huỷ bỏ mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Nhưng phần tiền lương cho những ngày đã làm thì vẫn phải được thanh toán đầy đủ — “thử việc không đạt nên không trả lương” là sai.

Đừng nhầm thử việc với học việc hay đào tạo

Ba khái niệm hay bị dùng lẫn. Thử việc là bạn làm đúng công việc sẽ nhận, để hai bên đánh giá. Học việc, tập nghề là được doanh nghiệp dạy nghề rồi làm việc cho họ, chế độ khác. Một số nơi gọi giai đoạn đầu là “đào tạo” rồi trả rất thấp hoặc không trả — nếu bạn đang làm ra sản phẩm hay phục vụ khách hàng thật, đó là làm việc, không phải học.

Cũng cần cảnh giác với cam kết đào tạo kèm điều khoản bồi hoàn: chi phí đào tạo chỉ được yêu cầu hoàn lại theo đúng quy định về hợp đồng đào tạo nghề, không phải cứ ghi vào giấy là có hiệu lực.

Bốn câu nên hỏi trước khi bắt đầu thử việc

Tiêu chí đánh giá đạt hay không đạt là gì; ai là người đánh giá; mức lương chính thức sau thử việc là bao nhiêu và ghi ở đâu; thời gian thử việc có được tính vào thâm niên để xét phép năm và tăng lương không. Bốn câu này cho bạn biết công ty có quy trình thật hay chỉ dùng thử việc như một cách trả lương thấp trong hai tháng.

Ví dụ: tính lương thử việc và một tình huống hay gặp

Vị trí yêu cầu trình độ cao đẳng trở lên, lương chính thức thoả thuận 15 triệu, thử việc tối đa 60 ngày. Lương thử việc tối thiểu = 85% × 15 triệu = 12,75 triệu. Nếu thư mời ghi “thử việc 10 triệu”, đó là thấp hơn mức tối thiểu và bạn có căn cứ để hỏi lại.

Tình huống hay gặp: hết 60 ngày, không ai thông báo kết quả, bạn vẫn đi làm bình thường sang tháng thứ ba. Đây là lúc nên nhắn lịch sự cho quản lý hoặc nhân sự đề nghị chốt kết quả thử việc và ký hợp đồng chính thức — vì kể từ khi hết hạn thử việc, tiền lương phải trả theo mức chính thức chứ không còn 85%.