Freelancer là gì?

Freelancer là người làm nghề tự do: nhận việc theo dự án/hợp đồng cho nhiều khách hàng, tự quản lý thời gian và thu nhập, không thuộc biên chế cố định của công ty nào. Phổ biến ở các mảng thiết kế, viết lách, lập trình, dịch thuật, marketing.

Ưu điểm: linh hoạt, tự chủ, có thể tăng thu nhập nếu nhiều dự án. Thách thức: thu nhập không ổn định, tự lo bảo hiểm/thuế và tự tìm khách. Nhiều người làm freelance song song công việc chính.

Freelancer sống bằng gì: bốn cách định giá

Theo giờ: minh bạch, hợp với việc chưa rõ phạm vi, nhưng phạt người làm nhanh. Theo dự án: báo một giá cho một phạm vi — cách phổ biến nhất, đòi hỏi phải viết rõ phạm vi và số lần sửa, không thì “sửa thêm chút” ăn hết lợi nhuận. Theo sản phẩm: mỗi bài viết, mỗi ảnh, mỗi phút video — dễ tính, dễ so sánh, dễ bị ép giá. Retainer: khách trả cố định hằng tháng để giữ một lượng giờ hoặc đầu việc — thứ mọi freelancer lâu năm hướng tới vì nó biến thu nhập bập bõm thành dòng đều. Người mới thường bắt đầu bằng theo sản phẩm, chuyển sang theo dự án khi đã ước được thời gian, và tìm retainer từ khách quay lại.

Thuế, bảo hiểm và hợp đồng khi làm tự do

Thu nhập từ dịch vụ của cá nhân là thu nhập chịu thuế. Với khách là doanh nghiệp trong nước, họ thường khấu trừ thuế thu nhập cá nhân tại nguồn theo quy định hiện hành và cấp chứng từ; với khách nước ngoài trả qua nền tảng, bạn tự kê khai. Làm thường xuyên với quy mô lớn thì cân nhắc đăng ký hộ kinh doanh để có cơ chế thuế và hoá đơn rõ ràng — hỏi cơ quan thuế hoặc một kế toán, đừng đoán. Bảo hiểm: không ai đóng cho bạn, nên tự mua bảo hiểm y tế hộ gia đình và cân nhắc bảo hiểm xã hội tự nguyện để có lương hưu.

Hợp đồng dịch vụ nên có: phạm vi công việc và thứ không nằm trong phạm vi, mốc nghiệm thu, số lần sửa, lịch thanh toán (đặt cọc trước khi bắt đầu là bình thường), ai giữ bản quyền và bạn có được đưa sản phẩm vào portfolio không. Khách từ chối ký gì cả là khách rủi ro.

Tìm khách ở đâu và giữ khách thế nào

Khách đầu tiên hầu như luôn đến từ người quen: đồng nghiệp cũ, bạn học, khách của công ty cũ (trong giới hạn đạo đức và điều khoản không cạnh tranh). Nền tảng freelance giúp có việc nhưng ép giá mạnh; dùng nó để lấy vài dự án đầu và đánh giá, rồi đưa khách tốt ra ngoài nền tảng khi được phép. Giữ khách bằng thứ rẻ nhất: đúng hạn, trả lời trong ngày, và nói “không” sớm với việc mình không làm tốt. Một khách quay lại đáng giá hơn năm khách mới vì không tốn thời gian chào giá.

Ví dụ: một dự án freelance từ báo giá tới thu tiền

Giả sử Linh nhận thiết kế bộ nhận diện cho một quán cà phê. Bước 1, hỏi để chốt phạm vi: logo, bảng màu, font, mẫu menu và bảng hiệu — không gồm ảnh chụp và website. Bước 2, báo giá theo dự án, ghi rõ hai vòng sửa, thêm vòng tính phí riêng; đặt cọc 40% trước khi bắt đầu, 60% khi bàn giao file gốc. Bước 3, gửi hợp đồng một trang và nhận cọc rồi mới vẽ. Bước 4, mỗi mốc gửi bản xem trước có đóng dấu, file gốc chỉ giao khi nhận đủ tiền. Bước 5, sau khi xong, xin phép đưa vào portfolio và xin một lời giới thiệu. Con số là giả định; trình tự mới là điều giữ cho Linh không bị “sửa thêm chút” đến hết tháng và không bị quỵt.

Freelance toàn thời gian hay chỉ làm thêm

Nghỉ việc để làm tự do nên đến sau, không phải trước: khi đã có vài khách quay lại, thu nhập freelance vài tháng liền đủ sống, và có quỹ dự phòng ít nhất vài tháng chi tiêu. Nhớ rằng khoảng một phần ba thời gian của freelancer không tính được tiền — tìm khách, báo giá, làm sổ sách, học công cụ mới — nên mức giá theo giờ phải cao hơn lương giờ khi đi làm mới hoà. Làm thêm ngoài giờ là cách thử ít rủi ro nhất, miễn hợp đồng lao động hiện tại không cấm và bạn không dùng tài nguyên của công ty cho việc riêng.